"Με τη παρούσα μετάφραση του κειμένου του Jan N. Bremmer σχετικά με την σχέση των Σπαρτιατών με τους Εβραίους, συνεχίζουμε την καταγραφή της τοπικής ιστορίας της περιοχής της Λακωνίας και μάλιστα με ιστορικά στοιχεία που μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά. Η μετάφραση αυτή θα συμπεριληφθεί εκτός από τον «Φάκελο Λακωνική Ιστορία», που για χρόνια τώρα καταγράφει πολύτιμα στοιχεία σχετικά με την τοπική ιστορία, και στο αρχείο μεταφράσεων του Shades Magazine. Η μετάφραση αυτή είναι η τρίτη στη σειρά που αφορά την Εβραϊκή παρουσία στη Λακωνία, μπορείτε να βρείτε τις δύο προηγούμενες εδώ. Την μετάφραση του κειμένου επιμελήθηκε η σ. Β.Κ.
Του JAN N. BREMMER*. Σε μία μελέτη για τον Αβραάμ και τα έθνη, δεν θα μπορούσε να λείπει ένα κεφάλαιο για την σχέση μεταξύ Σπαρτιατών και Εβραίων και είναι δύσκολο να φανταστούμε πιο παράταιρους συγγενείς των Εβραίων από τους Σπαρτιάτες.
Οι δεσμοί μεταξύ των δύο λαών αυθεντικοί ή μη, αναλύονται συχνά και η δική μου συνεισφορά θα εστιάσει στην συζήτηση γύρω από την πιο πρόσφατη βιβλιογραφία, πιο συγκεκριμένα γύρω από τις μελέτες των Momigliano, Eric Gruen και Christropher Jones. Δεν έχουν προκύψει νέα αρχεία από τημ διαμάχη σχετικά με την σχέση που ξεκίνησε τον 18οαιώνα, αλλά μία φρέσκια ματιά μπορεί να προσφέρει νέες προοπτικές, όπως ευελπιστώ να αναδείξω.
Η πλέον πρώιμη αν και έμμεση πηγή για μία Εβραιο-σπαρτιατική σχέση μπορεί να εντοπιστεί στην πραγματεία του Εκαταίου του Αβδηρίτη «Αιγυπτιακά». Αυτό είναι επίσης το παλαιότερο σωζόμενο έργο για τους Εβραίους στην ελληνική γραμματεία, ακόμα κι αν γνώση γι αυτούς μπορούσε να εντοπιστεί και στους Περιπατητικούς κύκλου. Πιθανόν ο Εκαταίος να έγραψε την πραγματεία του για την Αίγυπτο γύρω στο 315 πΧ.
Προφανώς και υπήρχαν Εβραίοι στην Αίγυπτο για πολλούς αιώνες, αλλά μετά την κατάκτηση της Αιγύπτου από τον Μεγάλο Αλέξανδρο και η παγίωση της ισχύος του από τον Πτολεμαίο Α’ παρατηρήθηκε μία μεγάλη εισροή Εβραίων μεταναστών, στρατιωτική και όχι μόνο. Ο Εκαταίος, ο οποίος μετέβη στην Αίγυπτο μετά από προτροπή του Πτολεμαίου, πρέπει να συνάντησε κάποιους από αυτούς τους Εβραίους στην Αλεξάνδρεια. Θα πρέπει να ξεχώριζαν μέσα στην αιγυπτιακή κοινωνία ως άνθρωποι που ήταν ξεκάθαρα μη-Αιγύπτιοι και μη-Έλληνες.
Ο Shaye Cohen έχει εγείρει την ερώτηση: «Πώς καταλαβαίνεις έναν αρχαίο Εβραίο από την όψη του;» Η απάντηση σίγουρα θα ποικίλει από την γεωγραφία, όμως είναι ξεκάθαρο από πάπυρους ότι οι Εβραίοι στην Αίγυπτο συχνά περιγραφόταν ως «μελί», πράγμα το οποίο δεν προκαλεί έκπληξη αφού οι ίδιοι οι Αιγύπτιοι δεν είχαν ασυνήθιστα σκουρόχρωμη όψη.
Παρόλα αυτά ο Εκαταίος δεν ξεχώρισε φυσικά χαρακτηριστικά ούτε περιέγραψε τι είδε στην Αίγυπτο, αλλά επικεντρώθηκε περισσότερο στην κατάσταση στην Παλαιστίνη. Στην συζήτηση του, η οποία έφτασε στα χέρια μας χάρη σε ένα απόσπασμα του Διόδωρου Σικελιώτη (40.3), περιγράφει πώς οι Εβραίοι εκδιώχθηκαν από την Αίγυπτο, αλλά επανοργανώθηκαν στην Παλαιστίνη κάτω από τις εντολές του Μωυσή, στη σοφία και το κουράγιο του οποίου αποδίδει την τρέχουσα κατάσταση της χώρας και της νομοθεσίας. Για τον σκοπό μας, ακολουθεί η πιο ενδιαφέρουσα παρατήρηση.
Ο νομοθέτης Μωυσής άφησε πολλούς κανόνες σχετικά με την στρατιωτική εκπαίδευση, την εξάσκηση του θάρρους των νέων, την αντοχή και εν συντομία, την ανοχή κάθε είδους κακουχίας. Επιπλέον ηγήθηκε επιδρομών ενάντια σε γειτονικές φυλές και χώρισε τις μεγάλες εκτάσεις γης που είχε κερδίσει σε οικόπεδα.
Έδωσε πολλά ισομερή σε συνηθισμένους ανθρώπους, αλλά μεγαλύτερα στους ιερείς, ώστε να μπορούν να απολαμβάνουν μεγαλύτερα εισοδήματα και κατά συνέπεια να εκτελούν την υπηρεσία του Θεού χωρίς διακοπές και περισπασμούς. Οι συνηθισμένοι άνθρωποι απαγορευόταν να πουλήσουν τα οικόπεδα τους σε περίπτωση που κάποιος οδηγούταν από την απληστία στην αγορά πολλών καταπίεζε τους φτωχούς και προκαλούσε μείωση του πληθυσμού (Διοδ. Σικ. 40.30.6-7, μτφ. Jones, Loeb, ελαφρώς προσαρμοσμένο)
Τα διάφορα χαρακτηριστικά προσομοιάζουν έντονα στην κατάσταση στη Σπάρτη, ακόμα και αν δεν αναφέρεται το όνομα. Η ομοιότητα δεν μπορεί να είναι τυχαία και έχει παρατηρηθεί αρκετές φορές, όμως ο λόγος αυτής της σύγκρισης έχει μελετηθεί ανεπαρκώς μέχρι σήμερα. Η πηγή του Εκαταίου για τους Εβραίους πρέπει να είναι διττή.
Από τη μία μπορούμε να διακρίνουμε την επιρροή των Αιγυπτίων πιθανότατα των ιερέων, που ήταν υπεύθυνοι για την αρχή της καταγραφής του Εκαταίου, όπου αφηγείται την εκδίωξη των Εβραίων από την Αίγυπτο. Από την άλλη πρέπει να υπάρχουν Εβραίοι με μία πολύ πιο συμπονετική προοπτική στην ιστορία τους. Αυτό είναι ξεκάθαρο από το γεγονός ότι ο Εκαταίος παραπέμπει στην Τόρα, όπως λέει στο τέλος της ανάλυσης του: «Στο τέλος των Νόμων τους υπάρχει ακόμα καταγεγραμμένο ότι ο Μωυσής απηύθυνε αυτά τα λόγια στους Εβραίους αφότου τα άκουσε από τον Θεό» (Διοδ. Σικ. 40.3.6).
Η ρήση αυτή δεν είναι κυριολεκτική, αν και φαίνεται να υπάρχει στο Δευτερονομικό (29:1), είναι όμως δύσκολο να φανταστούμε έναν Αιγύπτιο ιερέα να εφευρίσκει κάτι τέτοιο. Αναφορικά με αυτό μπορούμε να πούμε ότι εδώ έχουμε ένα από να παλαιότερα αποσπάσματα της μετά-Αλεξανδρινής γραμματείας όπου το Πεντάτευχο αναφέρεται συνολικά.
Σε μία βάση σύγκρισης της Σοφία Σειράχ 39:1-3 και του Προλόγου του ίδιο βιβλίου, ο Arie van der Kooij παρατήρησε μία τριμερή διαίρεση του «Νόμου, των προφητών και των άλλων βιβλίων», αλλά το απόσπασμα που είδαμε υπονοεί ήδη την ύπαρξη του Πεντάτευχου ως μία ξεχωριστή ολότητα στα τέλη του τετάρτου αιώνα π.Χ. Ο Momigliano θεώρησε πως «μία εκτίμηση πως υπήρξε μετάφραση κάποιων εδαφίων της Τόρα πριν την Μετάφραση των Εβδομίκοντα δεν είναι τελείως αναξιόπιστη» αλλά το να προϋποθέσει κανείς τέτοιες μεταφράσεις μέσα σε μόλις δύο δεκαετίες από την ίδρυση της Αλεξάνδρειας είναι τουλάχιστον τολμηρό.
Οι πρώτοι Αλεξανδρινοί Εβραίοι πρέπει να αντιμετώπισαν σύντομα το πρόβλημα της εξήγησης και δικαιολόγησης του διαφορετικού τρόπου ζωής τους, τόσο της θρησκευτικής όσο και της κοσμικής.Ο Εκαταίος, λέγοντας ότι ο Μωυσής «ως αποτέλεσμα της εκδίωξης τους (ξενηλασίαν) είχε εισαγάγει ένα είδος ζωής κάπως ακοινώνητο (απάνθρωπον τινά) και ξενοφοβικό (μισόξενον)» (Διοδ. Σικ. 40.3.4) υποδεικνύει ότι ήδη από ένα πολύ αρχικό στάδιο της ζωής στην Αλεξάνδρεια οι Εβραίοι ερχόταν αντιμέτωποι με τις κατηγορίες των Ελλήνων ότι δεν συναναστρεφόταν με άλλους λαούς και κρατούνταν σε απόσταση. Προκειμένου να υπερασπιστούν τους εαυτούς τους, ανέπτυξαν την ενδιαφέρουσα στρατηγική του να συγκρίνουν τον τρόπο ζωής τους με εκείνον των Σπαρτιατών. Οι τελευταίοι είχαν έναν διάσημο νομοθέτη, τον Λυκούργο και ήταν γνωστοί στην Ελλάδα για το ότι δεν συμπαθούσαν τους ξένους, φτάνοντας σε σημείο ακόμα και να τους απελαύνουν.
Μέσα από την σύγκριση των ίδιων με τους ξενοφοβικούς αλλά ένδοξους Σπαρτιάτες, οι Εβραίοι προσπάθησαν, να νομιμοποιήσουν τον δικό τους ιδιαίτερο τρόπο ζωής. Από την περιγραφή της στρατιωτικής εκπαίδευσης του Μωυσή από τον Εκαταίο μπορούμε να συμπεράνουμε ότι κάποιοι Εβραίοι πρέπει να ουσιοποίησαν αυτή την σύγκριση υπερβολικά πολύ, ακόμα και υπό μία ιστορική προοπτική.
Παρόλα αυτά η σύγκριση πρέπει να ήταν επιτυχημένη και διατηρήθηκε από τις συνεχείς κατηγορίες των Ελλήνων απέναντι στην μισανθρωπία των Εβραίων. Ένα τέτοιο συμπέρασμα είναι δύσκολο να αποφευχθεί από την παρατήρηση στο Β’ Μακκ 5:0 ότι ο αρχιερέας Ιάσων (175-172 π.Χ, μετά από ανεπιτυχείς προσπάθειες να καταφύγει στους Ναβαταίους και τους Αιγυπτίους, τελικά ξεκίνησε για την Σπάρτη «λόγω της συνεργείας τους» και φαίνεται πως απεβίωσε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού.
Δεν μπορούμε να είμαστε εκατό τοις εκατό σίγουροι ότι τα λόγια που αναφέρθηκαν ανήκουν στην πηγή του παρόντος κειμένου, του αυθεντικού του Ιάσωνα της Κυρήνης που γράφτηκε πιθανότατα γύρω στο 150 π.Χ, αλλά δεν φαίνεται απίθανο. Ο Martin Hengel, τον οποίο ακολούθησε ο Habicht, στην περίφημη μετάφραση και σχολιασμό στο Β’ Μακκ, θεωρεί ότι ο μύθος προέρχεται από την εποχή του Ιάσωνα και από τους κύκλους του Reformjudentum (Ιουδαϊκή Μεταρρύθμιση) , όμως αυτό είναι στην παρούσα συζήτηση. Αν ο μύθος έλκει μία τόσο πρόσφατη καταγωγή, ο Ιάσωνας δεν θα την είχε λάβει σοβαρά υπόψη του. Το γεγονός ότι ο διάδοχος του στο αξίωμα του αρχιερέα ονομαζόταν Μενέλαος (171-161 π.Χ), φέροντας το όνομα του μυθικού βασιλιά της Σπάρτης κατά τον Τρωικό Πόλεμο, πιθανόν να αποτελεί ακόμα μία ένδειξη του μύθου.
Οι επόμενες μαρτυρίες είναι τρεις επιστολές, για τις οποίες θα μιλήσω με χρονολογική σειρά, από το Α’ Μακκ, ένα βιβλίο που χρονολογείται στις δεκαετίες γύρω από το 100 π.Χ. Οι δύο παλαιότερες επιστολές εμφανίζονται στο Κεφάλαιο 12, συνδεδεμένες με μία (πρεσβεία), αποτελούμενη από τον Νούμενο και τον Αντίπατρο (12:16), εστάλησαν από τον Γιοχανάν (161-143 π.Χ) γύρω στο 143 π.Χ στους Ρωμαίους και στους Σπαρτιάτες. Τα ονόματα των πρεσβευτών είναι ενδεικτικά της πρώιμης διαδικασίας εξελληνισμού της Παλαιστίνης. «Αντίπατρος» είναι ένα τυπικό Μακεδονικό όνομα, σε αυτή την περίπτωση μάλλον εμπνευσμένο από τον πρώτο διάδοχο του Αλεξάνδρου, τον Αντίπατρο
Από την άλλη, το όνομα «Νούμενος» ήταν ένα αρκούντως ελληνικό, εμπνευσμένο από τους εορτασμούς της νέας σελήνης, αλλά επίσης κι ένα ελληνικό όνομα που έφεραν πολλοί Σύριοι και Φοίνικες, όπου μεταφράζει το επιχώριο όνομα (Μπεν-) Χοντές. Όπως εντοπίζουμε το όνομα Χοντές στο Α’ Χρον (8:9), μία παρόμοια διαδικασία πρέπει να ακολουθήθηκε και στην Παλαιστίνη.
Ακολούθως το περιεχόμενο της επιστολής που ο Γιοχανάν έστειλε επίτηδες στους Σπαρτιάτες, βρίσκουμε μία δεύτερη επιστολή από τον Σπαρτιάτη βασιλιά Αρέα. Η επιστολή παρατίθεται επίσης από τον Ιώσηπο, ο οποίος δεν προσαρμόζει απλά το ύφος στη φρασεολογία μίας αυθεντικής ελληνικής επιστολής, αλλά προσθέτει και ένα νέο τέλος. Θα παραθέσω πρώτα το κείμενο όπως το βρίσκουμε στο Α’ Μακκ και θα προσθέσω στο τέλος το τέλος που βρίσκουμε στο έργο του Ιώσηπου.
Τον Ονία, τον αρχιερέα, ο βασιλιάς της Σπάρτης Αρεύς χαιρετίζει. Έχει βρεθεί σε ένα έγγραφο που αφορά τους Σπαρτιάτες και τους Εβραίους ότι είναι αδερφοί, σπορά (γένος) του Αβραάμ. Τώρα που γνωρίζουμε αυτά, θα πράττατε ορθά αν μας γράφατε για θέματα σχετικά με την ειρήνη. Με την σειρά μας θα σας γράψουμε: τα ζώα και τα αποκτήματα σας είναι δικά μας και τα δικά μας είναι δικά σας. Για αυτό διατάσσουμε αυτούς (τους αγγελιοφόρους), να σας ενημερώσουν επί τούτω. Ο αγγελιοφόρος Δημοτέλης θα μεταφέρει αυτή την επιστολή. Το κείμενο είναι κυκλικό: η σφραγίδα είναι ένας αετός που κρατά στο στόμα ένα ερπετό (Ιωσ. AJ. 12.237, μτφ. Jones).
Οι πρωταγωνιστές αυτής της επιστολής είναι ο Σπαρτιάτης βασιλιάς Αρεύς (309/8-265 π.Χ) και, πιθανότατα, ο αρχιερέας Ονίας. Ο I. Gruen θεωρεί το Ονία τον Β’ λήπτη, όμως η αρνητική εικόνα του τελευταίου στον Ιώσηπο (AJ 12.157-67) το κάνει λιγότερο πιθανό.
Σε κάθε περίπτωση είναι πέρα από κάθε λογική αμφιβολία ότι αυτή η επιστολή δεν είναι αυθεντική. Πρώτον, υπάρχουν τυπικοί σημιτικοί τρόποι, όπως η τοποθέτηση του ονόματος του παραλήπτη στην αρχή (20), η αναφορά στην ειρήνη και (22:Γεν. 37:14, 43:27, Εξ 18:7 κλπ.) και η προσφορά του ζωικού κεφαλαίου (23:1, Kg 22Q4, 2 Kg 3:7), λες και η Σπάρτη ήταν ακόμη μία νομαδική κοινωνία, όπως το Ισραήλ τον καιρό του Αβραάμ.
Δεύτερον, είναι αδιανόητο ότι ένας Σπαρτιάτης βασιλιάς θα υποστήριζε πως είναι απόγονος του Αβραάμ. Η έλλειψη αυθεντικότητας επιβεβαιώνεται, παραδόξως, κατά μία έννοια, από το τέλος του Ιώσηπου. Όπως ο Cardauns έχει ορθώς παρατηρήσει, τέτοια λεπτομερής καταγραφή δεν είναι απόδειξη αυθεντικότητας αλλά πλαστογραφίας. Επιπρόσθετα, ο αγγελιοφόρος, το σπαρτιατικό του όνομα όπως και ορισμένες εκφράσεις του Ιώσηπου έχουν αντιγραφεί απευθείας από τον Ξενοφώντα (Ελλ. 7.1.32, 39). Ακόμα και το μοτίβο του αετού με το ερπετό στο στόμα προέρχεται πιθανότατα από την Ελλάδα, αν και έχει επίσης βρεθεί σε υπέρθυρα της ύστερης αρχαιότητας σε συναγωγές του Γκόλαν.
Παρόλα αυτά υπάρχει μία σημαντική διαφορά ανάμεσα στην επιστολή του Αρέα στο Α’ Μακκ και του Ιώσηπου που δεν έχει λάβει ακόμη την προσοχή που αξίζει. Στην Μακκάβεια εκδοχή ο Αρεύς υποστηρίζει πως έχει διαβάσει σε ένα έγγραφο, το οποίο προφανώς και δεν αναφέρει συγκεκριμένα, ότι οι Σπαρτιάτες και οι Εβραίοι έχουν τον Αβραάμ ως κοινό πρόγονο.
Παρόλα αυτά το ανήκειν στο γένος του Αβραάμ ταιριάζει ιδανικά με την παρατήρηση ότι ο Ιάσων πήγε στη Σπάρτη λόγω της συγγένειας τους. Αυτός ήταν ένας διαδεδομένος μύθος για την εβραϊκή ανώτατη τάξη του δεύτερου αιώνα π.Χ. Όμως, ο Ιώσηπος μιλά για μία στενή σχέση (οικειότης: AJ 10.226). Στον ελλαδικό χώρο οι δύο όροι συγγένεια και οικειότης αναφερόταν σε σχέσεις μεταξύ πόλεων ή ατόμων. Αλλά, η συγγένεια χρησιμοποιούταν σε περίπτωση συγγένειας αίματος ή κοινής καταγωγής, ενώ η οικειότης χρησιμοποιούταν μόνο για στενές σχέσεις.
Ο Ιώσηπος ζούσε σε έναν διαφορετικό κόσμο από τον Ιάσωνα, ξεκάθαρα, και αυτό το γνώριζε. Στον καιρό του, ισχυρισμοί περί συγγένειας δεν θα γινόταν αποδεκτοί, γι αυτό και προσέγγισε τον ελληνικό όρο οικειότης, πολύ πιο επιδέξια. Ας προχωρήσουμε τώρα στη δεύτερη επιστολή. Δεδομένου ότι η επιστολή του Αρέα είναι πλαστή, παρότι ενδιαφέρουσα, κάθε επιστολή που αναφέρεται σε αυτή πρέπει, αναγκαστικά, να αντιμετωπίζεται με καχυποψία. Συμβαίνει το ίδιο και στην υπόθεση της επιστολής του Γιοχανάν; Ας ρίξουμε μία πιο αναλυτική ματιά:
Ο Γιοχανάν ο αρχιερέας, η γερουσία του έθνους, οι ιερείς και οι εναπομείναντες Εβραίοι και οι αδελφοί τους Σπαρτιάτες, χαιρετίζουν. Σε περασμένο χρόνο είχε σταλεί μία επιστολή στο αρχιερέα Ονία από τον Αρέα, τον βασιλιά σας, και έγραφε ότι είστε αδελφοί μας, όπως αποδεικνύει το επισυναπτόμενο αντίγραφο. Ο Ονίας υποδέχτηκε την αποστολή με τιμές και έλαβε την επιστολή, η οποία περιείχε μία ξεκάθαρη διακήρυξη συνεργασίας και φιλίας.
Συνεπώς αν και δεν έχουμε ανάγκη τέτοιους δεσμούς, καθώς λαμβάνουμε υποστήριξη από τα ιερά βιβλία που έχουμε στα χέρια μας, προχωρήσαμε στην αποστολή αυτής της επιστολής προκειμένου να ανανεώσουμε την αδελφότητα και τη φιλία μας, προκειμένου να μην αποξενωθούμε, αφού έχει περάσει μεγάλο διάστημα από τότε που μας στείλατε τη σχετική επιστολή. Σας σκεφτόμαστε συνεχώς σε κάθε περίσταση, τόσο στις γιορτές μας και στις υπόλοιπες αρμόζουσες μέρες, όσο και στις θυσίες που προσφέρουμε και στις προσευχές μας, όπως είναι ορθό και πρέπον να θυμόμαστε τους αδελφούς μας. Και χαιρόμαστε για τη δόξα σας. Όμως, αναφορικά με εμάς, μας έχουν κυκλώσει πολλές συμφορές και πολλοί πόλεμοι και οι βασιλιάδες γύρω μας έχουν κηρύξει πόλεμο εναντίον μας. Δεν θα θέλαμε να σας ενοχλήσουμε, τους σύμμαχους και φίλους σε τέτοιους πολέμους, αφού η βοήθεια από τον ουρανό ήρθε για να μας συνδράμει και σωθήκαμε από τους εχθρούς μας και οι εχθροί μας ταπεινώθηκα.
Για αυτό έχουμε επιλέξει τον Νούμενο, γιο του Αντίοχου και τον Αντίπατρο, τον γιο του Ιάσωνος και τους έχουμε στείλει στην Ρώμη για να ανανεώσουμε την πρότερη φιλία και συνεργασία μαζί τους. Τους διατάξαμε να έλθουν και σε εσάς, να σας φέρουν χαιρετισμούς και να σας παραδώσουν αυτή την επιστολή από μέρους μας αναφορικά με την ανανέωση και την αδελφότητα μας. Θα το εκτιμούσαμε πάρα πολύ εάν μας αποστέλλατε μία απάντηση πάνω σε αυτά (Α’ Μακκ 12:6-18).
Όπως και με την αναφορά του στην αποστολή του Αρέα, ο Ιώσηπος μας προσφέρει μία εκδοχή που είναι πολύ πιο κοντινή στις αποφάσεις των ελληνικών πόλεων κατά τους ελληνιστικούς χρόνους και δεν περιλαμβάνει αμήχανες εκφράσεις (AJ 13.166-70). Παρόλα αυτά, σε αντίθεση με τον Christopher Jones, δεν θα κατέληγα πως η εκδοχή του Ιώσηπου είναι πιο αυθεντική από αυτή την πιο διακριτική σύνθεση. Όπως και στην επιστολή του Αρέα, ήταν απλά καλύτερα ενημερωμένος και σε στενότερη σχέση με τον κόσμο γύρω του. Για την ακρίβεια, όπως υποστήριξε ειδικότερα ο Gruen, μία τέτοια ιδέα είναι δύσκολο να διατηρηθεί μιας και είναι αμφίβολο κατά πόσο οι Εβραίοι θα είχαν κάποιο όφελος από την προσέγγιση της Σπάρτης εκείνη τη δεδομένη στιγμή.
Είναι εξίσου δύσκολο να φανταστούμε ότι ο συγγραφέας του Α’ Μακκ θα είχε συγκεντρωθεί αποκλειστικά στους Σπαρτιάτες και δεν θα είχε αναφέρει τίποτα από την επιστολή προς τους Ρωμαίους, εφόσον ήταν και οι δύο επιστολές διαθέσιμες στα αρχεία της Ιερουσαλήμ. Επιπλέον, η επιστολή είναι περίπλοκη και από μία πιο πρακτική οπτική, αφού ο Γιοχανάν, που δεν απαιτεί καμία συγκεκριμένη βοήθεια, είναι εξόφθαλμα ανειλικρινής, καθώς είναι αδιανόητο να υποστηρίζει ότι οι Εβραίοι θυμόταν τους Σπαρτιάτες κατά τη διάρκεια των θυσιών και των εορτών και παρουσιάζει μία έλλειψη επίγνωσης γύρω από τη σπαρτιατική θέση μετά την καταστροφή της Κορίνθου από τους Ρωμαίους το 146 π.Χ.
Τέλος, η επιστολή αρθρώνεται με όρους που απέχουν πολύ από όσα συμβαίνουν στις σύγχρονες διπλωματικές σχέσεις. Προφανώς εάν κάποιος αποζητά καλές διπλωματικές επαφές, το τελευταίο πράγμα που θα γράψει είναι ότι δεν χρειαζόμαστε την βοήθεια σας γιατί έχουμε έναν πολύ καλύτερο, μεταφυσικό σύμμαχο! Τι γίνεται με την τρίτη επιστολή; Σύμφωνα με τον συγγραφέα του Α’ Μακκ (14:16), οι Ρωμαίοι και «μέχρι και οι Σπαρτιάτες» ήταν ιδιαίτερα λυπημένοι όταν πληροφορήθηκαν για τον θάνατο του Γιοχανάν.
Ακόμα μία φορά η αναφορά στην Σπάρτη φαίνεται να έχει προστεθεί στην πορεία, καθώς η θέση στην πρόταση και το ότι τα ρήματα στις δύο προηγούμενες παραγράφους υποδεικνύει πως αφορά μόνον τους Ρωμαίους. Για την ακρίβεια έγραψε σε χάλκινες πλάκες την επιστολή που έστειλαν οι Ρωμαίοι για να ανανεώσουν την φιλία και τη συμμαχία με τους Εβραίους, πληροφορία η οποία είναι αρκετά απίθανη από μόνη της, η μετάβαση στην επιστολή των Σπαρτιατών είναι σχετικά απότομη.
Και αυτό είναι αντίγραφο της επιστολής που έστειλαν οι Σπαρτιάτες: «Οι άρχοντες και η πόλη των Σπαρτιατών χαιρετίζουν τον αρχιερέα Σημαιών, τους γέροντες, τους ιερείς και τον υπόλοιπο εβραϊκό λαό, τα αδέρφια μας. Οι αποστολές που εστάλησαν μας ενημέρωσαν για τη δόξα και την τιμή σας και χαρήκαμε με την άφιξη τους. «Ο Νούμενος, ο γιος του Αντίοχου και ο Αντίπατρος, ο γιος του Ιάσωνα, απεσταλμένοι των Εβραίων, έφτασαν για να ανανεώσουν την φιλία τους με εμάς. Ο λαός ευχαριστήθηκε με την υποδοχή τέτοιων τίμιων ανδρών και με την τοποθέτηση αντιγράφου των λόγων τους στο Κρατικό Αρχείο, ώστε οι κάτοικοι της Σπάρτης να έχουν μία καταγραφή αυτών». Και έστειλαν ένα αντίγραφο στον αρχιερέα Συμεών (Α’ Μακκ 14:20-23).
Αν και κάποιοι σύγχρονοι ερευνητές ακόμα τείνουν προς την αποδοχή της αυθεντικότητας αυτής της επιστολής, κάτι τέτοιο είναι σχετικά απίθανο. Όταν οι δύο πρώτες επιστολές δεν είναι αυθεντικές, και η τρίτη δύσκολα θα είναι αυθεντική, όπως παρατηρεί ορθά ο Gruen. Σαφώς υπάρχει ένας αριθμός αμφισβητούμενων εκφράσεων στην επιστολή. Αν γίνεται λόγος για τις αποστολές του Γιοχανάν, η επιστολή απευθύνεται στον Συμεών. Ο Goldstein θεωρεί ότι ένας ιδιώτης Εβραίος ταξιδιώτης μετέδωσε την είδηση της εκτέλεσης του Γιοχανάν ενώ οι αποστολές βρισκόταν στην Σπάρτη, αν και αυτή η ευρηματική πρόταση αποτελεί ξεκάθαρα ειδική έκκληση (λογική πλάνη), όπως και η προηγούμενη φανταστική υπόθεση ότι ο Αρεύς μίσθωσε έναν γραφέα Αραμαϊκών για να μεταφράσει την επιστολή του στα αραμαϊκά.
Αυτή η πρόταση προσπερνά επίσης και το γεγονός ότι το λεξιλόγιο της επιστολής δεν μοιάζει καθόλου με εκείνο των Σπαρτιατών και δεν περιλαμβάνει καμία χαρακτηριστική σπαρτιατική έκφραση. Επιπλέον, τα ελληνικά είναι αρκετά περίπλοκα και χρησιμοποιούνται τυπικές Εβραιο-ελληνικές εκφράσεις.
Αρχικά, ο συνδυασμός των λέξεων άρχοντες και πόλις (20) είναι μοναδικός στην Σπάρτη, όπου θα περιμέναμε κάποια αναφορά στους εφόρους αλλά ο συνδυασμός προκύπτει πράγματι σε βασιλικές επιστολές των Σελευκιδών, στις αρχές του δευτέρου αιώνα. Το ίδιο ισχύει και για τον συνδυασμό «δόξα και τιμή» που συναντάται συνεχώς σε βασιλικές επιστολές των Σελευκιδών στα μέσα του τρίτου αιώνα π.Χ.
Η εβραϊκή επιρροή μπορεί να ιδωθεί και στον όρο που χρησιμοποιείται για τον αρχιερέα, αφού βρίσκουμε την εβραϊκή έκφραση ιερεύς μεγάλος αντί για τον συνήθη διπλωματικό όρο αρχιερεύς. Η χαρά των Σπαρτιατών για «δόξα και τιμή» είναι επίσης αδιαμφισβήτητη, μιας και ο συγγραφέας του Α’ Μακκ εκφράζει τέτοιου είδους χαρά σε πολλά σημεία του βιβλίου. Τέλος, η επιστολή περιέχει πολλές ασαφείς ή μη διπλωματικές εκφράσεις όπως αι βουλαί του δήμου (όχι τόσο καθαρό), επιδέξασθαι αντί για το σύνηθες αποδέξασθαι και το αξιοπερίεργο τα αποδεδειγμένα τοι δήμοι βιβλία , που πρέπει να σημαίνει κάτι σαν «Κρατικά Αρχεία». Εν συντομία, η επιστολή είναι ένα κράμα ορολογίας των Σελευκιδών, Εβραϊκού λεξιλογίου και κακών ελληνικών- όχι και τόσο τα χαρακτηριστικά που θα περιμέναμε να βρούμε σε μία επιστολή από τη Σπάρτη.
Με αυτές τις επιστολές φτάνουμε στο τέλος της Εβραιο-σπαρτιατικής αλληλογραφίας. Το συμπέρασμα μας είναι ότι πραγματικές διπλωματικές επαφές δεν υπήρξαν ποτέ κατά την Μακκαβαϊκή και την Ασμοναϊκή περίοδο, παρότι ένα τέτοιο συμπέρασμα είναι δύσκολο να γίνει αποδεκτό ακόμα και από ερευνητές που έχουν αμφισβητήσει την αυθεντικότητα των επιστολών. Οι Εσσαίοι μπορεί να επηρεάστηκαν από τα Σπαρτιατικά ιδεώδη αλλά πραγματικές επαφές μεταξύ των δύο λαών πιθανόν προέκυψαν πολύ αργότερα, την περίοδο του Αυγούστου, όταν ο Σπαρτιάτης δυνάστης Ευρυκλής επισκέφτηκε τον Μεγάλο Ηρώδη για λόγους αγνώστους σε εμάς, καθώς έχουμε μόνο την εχθρική καταγραφή του Ιώσηπου (BJ 1.513-31, AJ 16.300-10).
Σε αυτή την περίπτωση, δεν υπάρχουν καθόλου στοιχεία για να γράψουμε όπως ο Cartledge και ο Spawforth σε μία πρόσφατη έρευνα τους για τον Ευρυκλή: «Η συγγένεια μεταξύ Σπαρτιατών και Εβραίων ήταν μέχρι τώρα ένα αποκύημα της φαντασίας». Πιο ενδιαφέρουσα είναι η αναφορά για μία οικογένεια ραβίνων στο Ισραήλ της ύστερης αρχαιότητας που είχαν το όνομα «Μπεν-Λακωνία». Και πάλι, δεν γίνεται να συνδεθούν με το θέμα του βιβλίου μας, καθώς δεν υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα για την επεξήγηση του ονόματος. Σε κάθε περίπτωση, εκείνη την εποχή οι εικασίες για την συγγένεια Σπαρτιατών και Εβραίων ανήκαν στο παρελθόν.
Οι πρώτες δύο επιστολές ταιριάζουν, ελαφρώς μόνο, στο πλαίσιο στο οποίο αναφέρονται και στην περίπτωση της τελευταίας επιστολής δεν υπάρχει καμία αντιστοίχιση. Αυτό είναι ξεκάθαρο από το ότι μετά την απάντηση των Σπαρτιατών στην επιστολή του Γιοχανάν, ο συγγραφέας αναφέρει πως ο Συμεών έστειλε τον Νούμενο στην Ρώμη (14:24), του οποίου ο πρόξενος Λούσιος υποτίθεται πως έδωσε επιστολές για προστασία ώστε να περάσει από όλα τα κράτη, από την Αίγυπτο των Πτολεμαίων μέχρι την Παρθία των Αρσακιδών, συμπεριλαμβανομένης και της Σπάρτης (15:23): περιττό να ειπωθεί ότι κι αυτά τα γράμματα είναι επίπλαστα.
Για την ακρίβεια, ο Goldstein (από Α’ Μακκ 14:16-24k) και ο Schunch (από Α’ Μακκ 14:24) προσπαθούν να επιλύσουν το πρόβλημα μέσω της αναδιάταξης του κειμένου με διαφορετικούς τρόπους. Μία συλλογή επιστολών τέτοιου είδους δεν ήταν μοναδική. Την ίδια περίπου εποχή, στα μέσα του δεύτερου αιώνα π.Χ ο Εβραίος συγγραφέας Ευπόλεμος (FGrH 723 F 2) ήταν σε θέση να επικαλεστεί επιστολές από τον Σολωμόντα μέχρι τον Φαραώ Βαφρή και τον βασιλιά των Φοινίκων Σουρόν (τον βιβλικό Χιράμ). Αυτές οι επιστολές χρησιμοποιούν τη βιβλική γραφή αλλά και μέτρα της σύγχρονης βασιλικής ελληνιστικής αλληλογραφίας, ακριβώς όπως σημειώσαμε αναφορικά με την επιστολή του Αρέα (παραπάνω). Με άλλα λόγια, στα μέσα του δεύτερου αιώνα π.Χ κυκλοφορούσαν στην Ιερουσαλήμ συλλογές επιστολών, με απώτερο στόχο την απόδειξη της σημασίας των Εβραίων για τον ευρύτερο κόσμο- επιστολές που επιστράτευαν τη βιβλική παράδοση όμως, πιθανόν και επιστολές Σελευκιδών που βρισκόταν σε αρχεία της Ιερουσαλήμ.
Αντέγραψε ο συγγραφέας του Α’ Μακκ αυτές τις επιστολές χωρίς να τις εξετάσει. Αυτό ξεκάθαρα συμβαίνει, όπως υποδεικνύει μία λεπτομέρεια στη δεύτερη επιλογή. Σε αντίθεση με το Β’ Μακκ, όπου ο Θεός διαδραματίζει σημαντικό ρόλο, στο Α’ Μακκ γίνονται αναφορές μόνο στον «ουρανό» όταν εννοείται ο Θεός.
Το γεγονός ότι κάτι παρόμοιο εντοπίζεται και στην επιστολή του Γιοχανάν παραπέμπει σε μία υφολογική προσαρμογή από τον συγγραφέα της επιστολής. Μία ενδελεχής έρευνα του λεξιλογίου του Α’ Μακκ από τον Nelis δείχνει πως η επιστολή του Γιοχανάν περιέχει τόσο έναν αριθμό λέξεων που δεν συναντώνται σε άλλο σημείο στο βιβλίο όσο και λέξεις και εκφράσεις που είναι στερεοτυπικές του Α’ Μακκ. Επομένως, ο Nelis καταλήγει, με αρκετά πειστικό τρόπο, ότι ο συγγραφέας παράλλαξε μία υπάρχουσα επιστολή.
Επιπλέον, όπως τονίζει ο Nelis, το 8ο Κεφάλαιο αναφορικά με τις επαφές του Ιούδα με τους Ρωμαίους ακολουθείται από το 9ο Κεφάλαιο που περιλαμβάνει τον θάνατο του. Ομοίως, αμέσως μετά την αντιπροσωπεία του Γιοχανάν στη Ρώμη και την επιστολή προς τους Σπαρτιάτες, ακολουθεί κι ο δικός του θάνατος (12:39-53, 13:23) και οι επαφές του Συμεών με τους Ρωμαίους λαμβάνουν χώρα αμέσως μετά την κατάληψη του φρουρίου της Ιερουσαλήμ (14:16-19, 24). Οι επιστολές, όπως προτείνει ο Nelis, ενσωματώθηκαν σε εδάφια σχετικά με τις συνθήκες των Ρωμαίων και την πρόθεση να σχετικοποιηθεί η αξία αυτών των συνθηκών και να δοθεί έμφαση στη δύναμη της θεϊκής βοήθειας.
Αν και δεν είναι αυθεντικό, το πρώτο γράμμα των Σπαρτιατών παραμένει πολύ σημαντικό για το θέμα του βιβλίου, καθώς ο Αρεύς τοποθετεί των Αβραάμ ως κοινό πρόγονο Σπαρτιατών και Εβραίων. Μία τέτοια θέση απηχεί στην θεϊκή υπόσχεση σχετικά με την ευλογία όλων των εθνών από τον Αβραάμ (Γεν 12:3, 17:5). Τέτοιου είδους ισχυρισμοί συγγένειας μεταξύ των Εβραίων και άλλων λαών πρέπει να έχει λειτουργήσει ως τόπος για τον σύγχρονο Ιουδαϊσμό, με εξόφθαλμο στόχο την εξύψωση του κύρους του Αβραάμ, ο οποίος μετατράπηκε σε ένα είδος πολιτισμικού ήρωα από τον Ευπόλεμο.
Η ίδια πρόθεση εντοπίζεται και σε ένα κείμενο του «Κλεόδημου, του προφήτη που λέγεται και Μάλχος» (FGrH 727 F 1), μία παραπομπή του Ευσέβιου (PE 9.20) που παραθέτει τον Ιώσηπο (ΑΞ 1.240) που παραπέμπει στον Αλέξανδρο τον Πολυίστορα (FGrH 273 F 102), τον σπουδαίο Έλληνα μεταφραστή εβραϊκών γραπτών του πρώτου αιώνα π.Χ. Η φύση της θέσης του Κλεόδημου ως «προφήτη» δεν έχει εξηγηθεί ακόμα με σαφήνεια, όπως επίσης δεν γνωρίζουμε και την εθνική καταγωγή του. Παρόλα αυτά είναι συνετό να δεχτούμε ότι ήταν Εβραίος, όπως είναι το συμπέρασμα του Martin Goodman. Το όνομα του Κλεόδημο, ο και Μάλχος, παρουσιάζει τα συνήθη διπλά ονόματα των Εβραίων της Διασποράς, τα οποία συνήθως ξεκινούσαν με ένα ελληνικό όνομα και έπειτα ακολουθούσε το εβραϊκό.
Το Μάλχος, «Βασιλιάς», είναι ένα τυπικό συρο-φοινικικό όνομα, το οποίο ήταν ευρέως γνωστό στην Ρώμη (πχ: ο Τριμαλχίων του Πετρόνιου) και όχι τόσο στην Παλαιστίνη, όπου ο μόνος γνωστός φορέας αυτού του ονόματος είναι ο (Σύριος; ) σκλάβος του οποίου το αυτί έκοψε ο Πέτρος (Ιωάννης 18:10). Καθώς η γενεαλογία περιλαμβάνει την αφρικανική και ασσυριακή καταγωγή του Αβραάμ, θα μπορούσε επίσης να υπάρχει και ένας Φοίνικας-Εβραίος με επαφές στην Βόρεια Αφρική ή το αντίστροφο. Το κείμενο του Κλεόδημου είναι ακόμα μία εξόφθαλμη ένδειξη της τάσης των Εβραίων να εντάσσονται σε ολόκληρο τον κόσμο.
Για αυτό θα πρέπει να εγκαταλείψουμε την ιδέα ότι οι Σπαρτιάτες έχουν κάποια συγγένεια με τους Εβραίους. Και όμως έχουμε κάποιο όφελος από όλο αυτό. Μπορούμε να δούμε ότι αυτές οι «σπαρτιατικές» επιστολές πρέπει να είχαν κάποιο ρόλο στην πολιτισμική και θρησκευτική διαμάχη στα μέσα του δεύτερου αιώνα π.Χ. μεταξύ των ελληνοποιημένων Εβραίων και εκείνων που προήγαγαν μία αυστηρή προσήλωση στον Νόμο της Παλαιάς Διαθήκης. Με άλλα λόγια, τονίζεται η σύγκρουση μεταξύ οικουμενιστών και τοπικιστών. Μπορούμε να δούμε αυτή τη διαμάχη συσκοτισμένα, μόνο μέσα από ένα τζάμι, αλλά τα ζητήματα που διακυβεύονται δεν έχουν χάσει τη σημασία τους για τους Εβραίους του σήμερα. Αυτά τα πολύ ενδιαφέροντα έγραψε ο J. Bremmer."
https://skalalakonias.wordpress.com/2020/12/03/spartiates-kai-evraoi/
%20(2)%20(2)%20(2)%20(1)%20(1)%20(1).jpg "Μυτιλήνη (Mytilenepress) : Ανθελληνισμός και από την ιστοσελίδα OODEGR.COM !!! Υψηλή γεωπολιτική Ευάγγελος Φ. Γιαννόπουλος.")
222%20(3)%20(3).jpg)
0 comments: